Төрткүл дүниенің ең танымал тілдер тобы романс тілдері екеніне ешкімнің күмәні жоқ шығар. Солардың ең кең тарағаны, әрине, испан тілі, барлығы 690 миллион ана тілі ретінде қолданушыдан 47 пайызымен сөйленуде. Бірақ, соған қарамастан, французша (11%), итальянша (9%) сияқты тілдер, қолданыс аясы аз болса да, халық тарапынан үйренілуде. Сол тілдер адам баласы үшін әлі де тартымды. Себебі, соларда көптеген көркем әдебиеті, әуендер жазылғаны болса керек. Иелері тілдің мәртебесін жоғары ұстап, дамыта беруде.

Қазіргі таңда түркі тілдес халықтардың (200 миллионға жуық) арасында түрікше 40%, ал қазақша болса 4% пайызы ғана сөйлейді. Қазақша сөйлесе алатындардын санын жақын арада түрікше білетіндерден арттыруға болмайтыны анық. Сонда да, егер де өзіміз тілге ие бола алсақ, еңсемізді биік ұстасақ, тілімізді қадірлесек, басқаларға әсемдігін көрсете білсек, Алла жазса, деңгейін көтеріп, дүниенің екінші ең керемет тілі болғанын дәлелдерміз.

Жақында Будапештте болдым. Түбі ғұндар болған мажарлар, әскери жетістіктерін ұмытпауда. Еуропаның ортасында тілдерін, ұлттық айырмашылықтарын сақтап қалған мажарларға мақтау тән. Бір төбенің үстінде садақшы көрдім. Айналасында кәдесый(жаңа ғана сөздіктен қарадым) сатушылары. Екі еуроға бес рет атқызады. Жалғыз-ақ қана. Бірақ сонда да, қатты қызықтырды.

Бізде де сондайды жасағанда ғой, шіркін! Киіз үйлерден алаң құрып, соларда кәдесыйларды сатып, ұлттық тағамдарды ұсынып, асық сияқты ойындар ойналса ғой!

Бәйгеалаңдар құрылып, бәйге, қыз қуу, көкпар, аударыспақ секілді ат спорты да қайта келсе! Қазіргі жаһандану заманында, менімше, тілімізді, салт‒дәстүрлерімізді сақтап қалсақ игі еді. Туристтерді қызықтыратын бірталай нәрсеміз бар емес пе?

Фейсбукта достарым тізіміне кішігірім шолу жасаған едім, арасында:
қазақтар, түріктер, ахыскалар, украиндықтар, португалдықтар, испандықтар, колумбиялықтар, поляктар және бірер аргентиналық, қырғыз, мексикандық, итальяндық, қытайлық, словак, зеландиялық, азери, татар, алман және орыс(!) бар екен. Иә, бір-ақ орыс. Оны да танымаймын, ғаламторда әзілімді ұнатып маған қосылды. Өміріме бір көз атқанда, тағы дәл сондай оқиға: бір-ақ орыс досым болған, лицейдегі сыныптасым Кирилл. Көбінесе, айналам кілең қазақтарға толы. Сонда мен неге қазақтармен маған жат тілде сөйлесейін?

Шыңғыс ағамыз айтқанындай: «Өзге тілдің бәрін біл, өз тіліңді құрметте!» деп қазақ тілі сыныбында жазылып тұратын. Қазір өткен өміріме шағын бір шолу атсам, мектепте ғана бір Кирилл атты орыс сыныптасым болған еді, одан басқа таныс, жақын орыстар болмаған-ды. Оны жігіттер «аққұлақ» дегенде маған ұнамайтын еді. Қалай, а? Өздері соның тілінде сөйлесіп, оны мазақтаған дұрыс болмас. Енді де, қарасам, айналам өмір бақи қазақтар еді, мен онда неге орысша сөйлесейін? Тілдің атағын шығаруым үшін ең алдымен өзімнен бастап, барлық ойларымды ана тілінде жеткізуге тырыса бастадым. Басында қиын болар ‒ ана тіліңде қатемен сөйлесу ұят емес пе? Бірақ, онсыз да қазақпыз ғой, көптеген сөз санамен-ақ қана түсініледі. Маңыздысы паразит сөздерден (давай, короче, звонить, молодец т.б.) арылу. Ең жиі қолданылатын сөздерді ерінбей аударып алып, соларды қолдана бастау жөн. Мақал-мәтелдерді оқысақ та игі. Тілмен байланысты үзбеу керек. Әйтпесе, одан айрылып қалуымыз да мүмкін. Әсіресе, Солтүстік Қазақстанда. Орыстардың ортасында өз тілдерің ұмытып кеткендер бар ғой. Одан да өкініштісі, сол ұмытқандар балаларына да тілді бере алмайтын болады. Ал бұл болса қауіпті.

Әрбір тіл өз иелерінің талаптарын қамтамасыз етуші еді. Яғни, көшпелі халық болған біз үшін тіліміз ыңғайлы. Байқасаңыз, ең басты зат есімдер бір-екі буыннан ғана құрылған. Мысал ретінде «у» әрпімен екі әріпті сөздерді атайын: су, бу, ру, шу, ну, қу, жу, ту, зу. Себебі, атты адамға қысқа сөздер тиімдірек. Қаласаңыз, осыған ұқсас бірталай сөзді табуға болады. Заманауи болу үшін қазір дамып келе технология салаларында жаңа сөздер қолданысқа кіруде. Соларды қазақшаға аударып, өзімізге тән дыбыстармен айтуға тырысалық. «Құлаққап», мысалы. Дәл сөз емес пе? Әлде, «Аяқдоп». Кейбір білгіштер оны «халықаралық» сөз деп атап, оның аударылуы «керек емес» деген тұжырымға келеді. Тексеріп көріңіз.

Сегізінші сынып. Геометрия сабағы.
Мұғаліміміздің ылғи қолы тимейтін - өз сабағына практиканттарды жіберетін. Ал, сол күндердің бірі.
Келді. Анау-мынау. Сабақты түсіндіре бастады.
Бұрыштармен байланысты бір тақырып болған-ды, нақтысы есімде жоқ.
Терминатор ағай (деп атайтынбыз :) ) бір бұрышты сызып:
- Бұның аты "Ң" болсын,- деді. "Ө" атты бұрыштар ғой! Неге барлығын қазақшаландырмасқа?

***

Өткен аптада бір ой келді маған. Әліпбиіміздің қай әрпі ең маңызды? Сол кезде миыма дереу "Ң" деп келді. Неге екенін білмеймін. Бірақ есіме алғаш келетін әріп осы. Сол-ақ әріппен диктант жазғанда проблемаларым болатын. Қазір енді көбірек түсіне бастадым оны. Ілік септігінде, және осы шақтың(мінеки, ілік септік!) екінші жақ анайы түрінде (сен барасың; қалайсың?; және т.б.) қолданылады. Айтылуы да қызық - мұрынның көмегімен шығады. Ұзын сөздің қысқасы - маған ұнайды өзі.

***

Басқа тілдерге келгенде, орыс тілінің ең маңыздысы "ё", испаншаның "ñ", алманшаның "ß" деп білемін. Сол.

-          Sender kalay jazasındar, orısşa ma?

-          Jok, onıñ atı cìrìll grafìcası.

-          Birak, orıstar da solay jazbaydı ma?

Osınday súraktardı jec cöremin. Europalıktardıñ özderi latın, yağnì, ìtalìan grafìcasın koldanğandarınan beymâlim siyaktı. Sonda da, latınşağa ötcenimiz jön – cem degende, neologìzmdar tilimizge ticeley ciretin bolar, Codex Cumanicus ta esime celdi. Basında ıñğaysız boluı ras, zaman öte üyrenermiz, jaña úrpak bolsa tipti de eş kiındık şekpes. Nazarıñızğa  úsınarım – öz núskam. Cişcene ıñğaysız cörinüi mümkin, birak tec kana ağılşın tiliniñ emes, baska tilderdiñ âripteri bar ecendigin úmıtpañız:

a – а; â ‒ ә; b ‒ б; c ‒ к; d ‒ д;

g ‒ г; ğ ‒ ғ; e ‒ е; j ‒ ж; z ‒ з;

i ‒ і; ì ‒ и; ı ‒ ы; y ‒ й; k ‒ қ;

l ‒ л; m ‒ м; n ‒ н; ñ ‒ ң; o ‒ о;

ö ‒ ө; p ‒ п; r ‒ р; s ‒ с; ş ‒ ш;

t ‒ т; u ‒ у; ú ‒ ұ; ü ‒ ү; h ‒ х,һ;

A Â B C D E G Ğ H I İ Ì J K L M N Ñ O Ö P R S Ş T U Ú Ü Y Z

Al, ne deysiz? Sonımen, ârip sanı 30ğa deyin tüsti. “Ю” jâne “Я” âripteri sâikesinşe “YU”, “YA” boladı. “В”, “Ч”, “Щ”, “Ц”, “Ь”, “Ъ”, “Ф”, “Э”, “Ë” âripteri bizge cerec emes. “Ч” ârpi bar sözderdi “Ş” ârpine almastıra alamız.  “Ф” jâne “В” ‒ “F”, “V” bolıp, âlipbige cirmeitin boladı. Ücimetce osını kalay úsınsam boladı?

Мен 10-шы қараша 2011:

Қайырлы күн!

Сізге бір сұрағым бар еді:

- Неге Польшадағы Елшілігіміздегі сайттының Қазақстан жалаулы "қазақ" нұсқасында деректер орысшаға аударылған?

Қазақстанның бір-ақ ресми тілі бар: ана тілім, қазақша.

Құрметпен,

Қазақстан Республикасының азаматы

Асқар Әбдірахманов 18-шы қараша 2011:

Құрметті Қазақстан Республикасының азаматы,

Сізден 10 қарашада түскен Елшілік вебсайтының қазақшасы нұсқасы жөнінде хатыңызға алғысымды білдіремін. Вебсайттың қазақша парағы біраз уақыттан бері ашылмай, орыс нұсқасына бағыттағаны рас. Бұл жағдай техникалық ақауға байланысты туындаған болатын. Қазіргі кезде бұл мәселе өз шешімін тапты. Қазақша парақтағы ақпаратты ары ғарай жетілдіруге әлі біраз жұмыс бар екенін мойындаймыз. Қалай болғанда да, бейжай қалмағаныңызға рахмет.

Құрметпен,

Асқар Әбдірахманов,

ҚР Польшадағы Елшіліігінің Кеңесшісі

п.с. Қазір баспасөзге (Время, Караван т.б.) осылай жазсам ба деп қолым қышып жүр.

Есіңізде ме, кезінде PromtXT, Babylon сияқты бағдарламаларды қолданатын едік. Қазір болса, барлығы жеңілдеді. Гуглға алғысымызды білдірелік!

Керемет аудармашысы бар. Ағылшыншаны білсеңіз, басқа тілдерден қиналмай аудара аласыз. Ағылшыншасыз алдауы әбден мүмкін.

Кішігірім зерттеу жасадым. Гуглдың ресми сайты 58 тіл бар дейді. Алпысқа жуық тұталым. Дүниенің ең танымал тілдердің барлығы бар. Басқа да, сирек қолданатын тілдер де бар. Бірақ қазақша жоқ. Сол тілдер арасында, сөйлейтін адам саны 13 миллионнан аспайтын 25 тіл бар. Кейбір тілдердің, каталан, африкаанс, уэлш т.б. тәуелсіз мемлекеттері де жоқ. Сол тізімде, Welsh 611,000; Maltese 400,000; Icelandic 310,000; Basque 800,000! Қазақшаны 13 миллион адам сөйлегеніне, Қазақстан дүниенің ең үлкен мемлекеттерінен болғанына қарамастан ана тіліміз, өкінішке орай, гуглда әлі жоқ. Егер де тәжіктердің тілін парсы деп санасақ, және молдовандардікін румынша деп санасақ, тек қана қырғыздар, өзбектер, түркімендер және біз ғана назарсыз қалыппыз. Хромның әрдайым қазақша беттерде "this page is in Bulgarian" дегендері қатты ашуландырады. Неге қазақша жоқ?

Ал аудармаларға келгенде http://www.sanasoft.kz/a/node/60 сілтемемен бөлісейін. Қап...

-         Did you just use my name as a verb?

-         Yes! To ted up – to overthink

Қазір "How I met your mother" атты сериалды қарап жүрмін. Маған қызық, әйтеуір. Кейіпкерлердің біреуі, Барни, ылғи ең қызық тіркестерді сөйлеуде. «Suit up!» және басқа да жаңа фразаларды ойлап табатын адам. Филолог болу керек еді-ау маған J Сөздермен, сөз тіркестермен ойнаудан ерекше ләззат аламын. Поэзияны көп оқитын адам емеспін, бірақ кейбір туындылар мені қуантады. Сондай-ақ сөздердің бастапқы мәндерін өзгерту, сөздерді араластыру да әуестендіретін нәрсе. Этимология да тартымды. Бір жақсы досыммен отырғанымызда маған түрік тілінің «оңайлығын» жақтырмайтынын айтқан еді. Өйткені, сөздердің көпшілігі тікелей ең қарапайым мағынаны білдіруде. Үлгі ретінде, баршамызға таныс «döner» атты тағамдарының есімі «dönmek», яғни, «айналу» дегенге келеді. Сол сөйлескеніміз 2009 жылдың қантардың аяғында болғаны әлі есімде. Мәселе қызық болғанынан шығар ұмытпағаным.

Өзімді тіл меңгеруге құштар, және тілі қолы келер деп санаған-дым. Басында өзімді соған көндірдім. Кейін тіл үйрену оңайлап кетті. Алдау ғой, бірақ пайдаға асты :D Жаңа тіл үйренгенде мұғалімдерімді (оқытушыларым және таныстарым) «ашуландыратын» мәселе – сөздердің көкің, түбірің сұрауым. Олар білмейді ғой, қолданады ғана! «Бұл неге солай?» сұрағына басты жауап: «Білмеймін, өйткені солай». Байғұс поляктар, мысалы, романс тілдеріндегі «empresa/impresa», яғни, «фирма/компания» сөзін полякшаға «сауық кеші» мағынасында өткенін қалай түсіндірсін?

Бізге мәлім сөздер кейде өте-өте қарапайым мағынаға келеді. Мысалы, schlagbaum – ұратын ағаш, parliament – өтірік айту (дұрысын-ай!), parickmacher – парик жасаушы (айтпақшы, алмандар шаштаразға «friseur» дейді), football – аяқдоп (неткен дәл, нақты аударма!), bruderschaft – бауырластық, eau de Cologne(одеколон) – Көлн суы және тағы да басқалары. Қарастырсақ – барлығы анық.

Сондықтан, меніңше, неге қылтима – балкон, қолтырауын – крокодил т.б. деген бос дауласудан аулақ болып, өз тілімізде шама келгенше таза сөйлесуге тырыласық!

П.с. Тіл үйренуді аңсағандарға кішігірім «жарнамам»: livemocha.com сайты.

П.п.с. Осы жерде қазақ тілін қолдасаңыз, тамаша болар еді!

http://livemocha.uservoice.com/forums/2163-feature-requests/suggestions/1531227-to-make-a-course-of-the-kazakh-language-is-wishin

Хочу поговорить о русском языке. О том самом, на котором я сейчас пишу.

Мне кажется, что у русских (и здесь я имею в виду жителей и граждан соседней страны, но ни в коем случае не своих земляков - их я, да и не только я, считаю казахами) есть комплекс неполноценности. Да-да, именно тот, в котором обвиняют казахов, которые якобы хотят поднять свой родной язык за счет принижения русского. Ведь если следовать тому, что говорят на российском телевидении, а оно транслируется и у нас, то немцы - люди с грубым языком, которым нужен только секс, порнографы, так сказать. Кстати, фразы "Das ist fantastisch!", "Ja ja, natürlich!" наводят на непристойные мысли только людей, владеющих русским языком с детсва. Ну или нидерландцы - вечно обкуренные люди, живущие в борделях. А вспомните "строителей" - молдован, таджиков, узбеков! Или пиндосы? Они же такие тупые!

Ну или о казахах хотите? Бельгер поведал в книге своей:

Чувствовалось, что Мищенко (кстати, вел он себя как хозяин Казахстана) очень хотелось, что-бы я это авторитетно подтвердил: да, так и есть, казахский язык, о котором вдруг стали так обостренно и много говорить, состоит именно из 200 слов.

Ну и наконец, вопрос!

Зачем Вы, (кроме соотечественников русского происхождения, права которых на родной русский никто не собирается ущемлять) земляки, обитатели нашей необъятной Родины, так радеете за русский язык? Вам-то не все ли равно, на каком языке разговаривать, коли не на родном? А ведь знание государственного языка страны - одно из самых красноречивых доказательств патриотизма!

Ну и напоследок, защита казахами русского в ущерб родному, а тем более, выступления против родного языка мне вообще кажутся абсурдными.

p.s.

доступен ли сайт в полностью казахском интерфейсе?

p.p.s.

В различных оценках о благозвучности/красоте какого-либо языка одним из основных факторов является мнение о народе-носителе.

Interestingly, Mark Twain, who was writing before the two world wars and the holocaust, said that it was impossible to convey anger or aggression in the German language. The language has changed little since then, but our perceptions of its speakers (which are very outdated) have changed immensely. Our perception of accents is the same. Often, accents that are considered to be unpleasant in the country in which they are spoken (such as the Liverpool accent in Britain and the southern accent in the US) are quite appealing to foreigners, since they do not know any of the stereotypes about the people who use them.